Η σταδιακή κατάργηση του λιγνίτη και η μετάβαση προς μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία συνιστούν μία από τις σημαντικότερες δομικές προκλήσεις για τις ενεργειακές περιφέρειες της Ευρώπης. Η Δυτική Μακεδονία στην Ελλάδα και η Περιφέρεια Πελαγονίας στη Βόρεια Μακεδονία αποτελούν δύο γειτονικές περιοχές με βαθιά ιστορική εξάρτηση από την εξόρυξη λιγνίτη και τη θερμοηλεκτρική παραγωγή. Παρά τις διαφορετικές θεσμικές τους εντάξεις —με τη Δυτική Μακεδονία να αξιοποιεί το θεσμικό πλαίσιο του Μηχανισμού Δίκαιης Μετάβασης της ΕΕ και την Πελαγονία να βασίζεται σε προενταξιακά/διεθνή χρηματοδοτικά εργαλεία— οι δύο περιοχές αντιμετωπίζουν κοινούς κοινωνικοοικονομικούς κινδύνους και αναπτυξιακά εμπόδια.

Περιφερειακό Πλαίσιο & Κοινωνικοοικονομικές Ευάλωτες Ομάδες

Η οικονομία της Δυτικής Μακεδονίας αναπτύχθηκε επί δεκαετίες γύρω από τη δραστηριότητα της Δημόσιας Επιχείρησης Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ) στα κέντρα της Κοζάνης, της Πτολεμαΐδας, του Αμυνταίου και της Φλώρινας. Αντίστοιχα, στην Πελαγονία, το ενεργειακό συγκρότημα REK Bitola αποτελεί τη ραχοκοκαλιά της εθνικής παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας.

1. Δημογραφική Συρρίκνωση και Γήρανση:
   • Στη Δυτική Μακεδονία, ο πληθυσμός μειώθηκε από 283.689 κατοίκους το 2011 σε 262.052 το 2021. Παράλληλα, ο νεανικός πληθυσμός συρρικνώθηκε κατά περισσότερο από 36% την περίοδο 1991–2021.
   • Στην Πελαγονία, η πληθυσμιακή απώλεια ανήλθε σε περίπου 27.700 άτομα μεταξύ 2002 και 2021, με το ποσοστό των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω να φτάνει το 21,4%.
2. Πιέσεις στην Αγορά Εργασίας:
   • Η ανεργία των νέων στη Δυτική Μακεδονία ανήλθε στο 42% το 2021 (έχοντας φτάσει το κορυφαίο 62% κατά την περίοδο της κρίσης).
   • Στην Πελαγονία, η ανεργία των νέων διαμορφώθηκε στο 31,5% το 2021 (από 54,2% στην αιχμή της), ενώ το ποσοστό των νέων εκτός εκπαίδευσης, απασχόλησης ή κατάρτισης (NEETs) ανήλθε στο 24,8%.

Ενεργειακή Εξάρτηση & Επιπτώσεις της Απολιγνιτοποίησης

Η μακροχρόνια κυριαρχία του λιγνίτη δημιούργησε μια περιφερειακή «οικονομική μονοκαλλιέργεια». Στην Κοζάνη, ο τομέας της ενέργειας και των εξορύξεων αντιπροσώπευε έως και το 49% της Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας (ΑΠΑ), ενώ στην Πελαγονία η εξάρτηση της ΑΠΑ κυμαίνεται μεταξύ 35% και 45%.

• Οικονομικό Πλήγμα: Οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι η κατάργηση του λιγνίτη μπορεί να προκαλέσει απώλεια του περιφερειακού ΑΕΠ κατά 25% έως 28% στη Δυτική Μακεδονία και κατά 18% έως 22% στην Πελαγονία έως το 2030.
• Απώλεια Εργασιακού Εισοδήματος: Η μείωση του εργασιακού εισοδήματος εκτιμάται έως και 28% στη Δυτική Μακεδονία και έως 24% στην Πελαγονία, καθώς οι θέσεις στον τομέα της ενέργειας προσέφεραν αμοιβές σημαντικά υψηλότερες από τον περιφερειακό μέσο όρο.
• Απασχόληση: Περισσότερες από 13.500 άμεσες, έμμεσες και επαγόμενες θέσεις εργασίας απειλούνται στη Δυτική Μακεδονία, ενώ στην Πελαγονία επηρεάζονται 10.000 έως 12.000 θέσεις βιοπορισμού.

Κύρια Εμπόδια Απολιγνιτοποίησης

1. Οικονομικά & Επιχειρηματικά Εμπόδια: Περιορισμένη διαφοροποίηση της παραγωγικής βάσης, αδύναμο οικοσύστημα μικρομεσαίων επιχειρήσεων (ΜΜΕ) και χαμηλά επίπεδα ιδιωτικών επενδύσεων και καινοτομίας.
2. Ανθρώπινο Κεφάλαιο: Αναντιστοιχία δεξιοτήτων (skills mismatch) του υφιστάμενου εργατικού δυναμικού με τις ανάγκες των αειφόρων τομέων, σε συνδυασμό με συνεχή διαρροή εξειδικευμένου δυναμικού προς το εξωτερικό.
3. Θεσμική Διακυβέρνηση: Γραφειοκρατικές αγκυλώσεις, περιορισμένη διοικητική επάρκεια των τοπικών αρχών για τη διαχείριση σύνθετων έργων και περιορισμένη συμμετοχή των νέων στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων.
4. Χωρικές & Δημογραφικές Προκλήσεις: Περιβαλλοντικές υποχρεώσεις από τις εξορυκτικές δραστηριότητες, υποανεπτυγμένες βιομηχανικές εκτάσεις και δημογραφική γήρανση των αγροτικών περιοχών.

Στρατηγική Ανάλυση SWOT

• Δυνάμεις (Strengths): Μακρά τεχνογνωσία στον βιομηχανικό και ενεργειακό τομέα, υψηλό δυναμικό Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), διαθέσιμες εκτάσεις προς αποκατάσταση και παρουσία τριτοβάθμιων ιδρυμάτων (Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, Πανεπιστήμιο της Bitola).
• Αδυναμίες (Weaknesses): Υψηλή εξάρτηση από τον λιγνίτη, υψηλή ανεργία νέων, αναντιστοιχία δεξιοτήτων, αδύναμα οικοσυστήματα νεοφυούς επιχειρηματικότητας.
• Ευκαιρίες (Opportunities): Ανάπτυξη πράσινης επιχειρηματικότητας, επέκταση κυκλικής οικονομίας και αγροδιατροφικής καινοτομίας, πρόσβαση σε ταμεία δίκαιης μετάβασης (JTF/ΠΔΑΜ στην Ελλάδα, IPA III/WBIF/Green Agenda στη Β. Μακεδονία) και διασυνοριακές συνεργασίες.
• Απειλές (Threats): Επιτάχυνση της ανεργίας και του κοινωνικού αποκλεισμού, καθυστερήσεις στην υλοποίηση επενδύσεων, περαιτέρω διαρροή νέων επιστημόνων και αστάθεια στις διεθνείς αγορές ενέργειας.

Στρατηγικές Προτάσεις Πολιτικής

Για την επίτευξη μιας βιώσιμης μετάβασης, προτείνονται οι ακόλουθες παρεμβάσεις:

1. Επιτάχυνση της Οικονομικής Διαφοροποίησης: Προώθηση της αλυσίδας αξίας των ΑΠΕ, της κυκλικής οικονομίας, του βιώσιμου αγροδιατροφικού τομέα και του οικοτουρισμού.
2. Δημιουργία Πράσινων Οικοσυστημάτων Επιχειρηματικότητας: Ίδρυση Πράσινων Προ-εκκολαπτηρίων (Green Pre-Incubation Hubs), παροχή μικροχρηματοδοτήσεων και δικτύων καθοδήγησης (mentoring) για πράσινες νεοφυείς επιχειρήσεις.
3. Επανειδίκευση του Εργατικού Δυναμικού: Στοχευμένα προγράμματα επανακατάρτισης για πρώην εργαζόμενους στον τομέα του λιγνίτη, με έμφαση σε πράσινες και ψηφιακές δεξιότητες.
4. Πολιτικές Συγκράτησης των Νέων: Παροχή επιχορηγήσεων νεανικής επιχειρηματικότητας, προγράμματα πρακτικής άσκησης και ενίσχυση της σύνδεσης των πανεπιστημίων με την τοπική αγορά.
5. Ενίσχυση της Διασυνοριακής Συνεργασίας: Θεσμοθέτηση κοινών δικτύων καινοτομίας, κοινών προγραμμάτων κατάρτισης και ανταλλαγής καλών πρακτικών μεταξύ Δυτικής Μακεδονίας και Πελαγονίας.

Συμπέρασμα

Η διαδικασία απολιγνιτοποίησης στη Δυτική Μακεδονία και την Περιφέρεια Πελαγονίας δεν συνιστά μια αμιγώς τομεακή προσαρμογή του ενεργειακού συστήματος, αλλά έναν δομικό μετασχηματισμό του περιφερειακού παραγωγικού μοντέλου. Η επιτυχής υλοποίηση της Δίκαιης Μετάβασης προϋποθέτει τη δραστική μείωση του χρόνου υστέρησης μεταξύ της απόσυρσης των μονάδων άνθρακα και της δημιουργίας βιώσιμων θέσεων εργασίας, τη συστηματική επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο μέσω προγραμμάτων επανειδίκευσης (reskilling) και αναβάθμισης δεξιοτήτων (upskilling), καθώς και τη θεσμική διασφάλιση της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης με την ουσιαστική εμπλοκή της τοπικής αυτοδιοίκησης, των παραγωγικών φορέων και της νεολαίας. Μόνο μέσω μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής που συνδυάζει την οικονομική διαφοροποίηση, την πράσινη και ψηφιακή καινοτομία και την κοινωνική συμπερίληψη, μπορεί να διασφαλιστεί η μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα και ανταγωνιστικότητα των δύο περιοχών.

Η μελετη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του έργου “Green Pre–Incubators for Just Transition”- Θερμοκοιτίδες Πράσινης Επιχειρηματικότητας με στόχο τη Δίκαιη Μετάβαση 

Εταίροι έργου:

– Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (Συντονιστής)

– Cluster Βιοοικονομίας και Περιβάλλοντος Δυτικής Μακεδονίας (CluBE)

– National Extension Agency (NEA)

– Δήμος Φλώρινας

– Δήμος Νοβάτσι

Επικοινωνία: Θεώνη Καρλέση, Phd, karlessith@phys.uoa.gr

Website: https://www.euki.de/en/euki-projects/green-pre-incubators-for-just-transition/

This project is part of the European Climate Initiative (EUKI) of the German Federal
Ministry for the Environment, Climate Action, Nature Conservation and Nuclear Safety (BMUKN).